Konto

Żele do USG

Żel do USG wypełnia szczelinę między czołem głowicy a skórą pacjenta. Bez niego ultradźwięki odbijają się od cienkiej warstwy powietrza, zanim dotrą do tkanek, a na ekranie w miejscu narządów pojawiają się ciemne pasy i ubytki obrazu. U psów i kotów dochodzi sierść, która zatrzymuje dużo powietrza, więc to, jak przygotowano skórę i ile nałożono żelu, wpływa na jakość badania w podobnym stopniu jak ustawienia aparatu. Żel wiąże się też z higieną badania: tę samą butelkę otwiera się przy kolejnych pacjentach, a żel z niej trafia na skórę i sierść każdego z nich.

Żel do USG w kategorii pochodzi od firmy Eickemeyer. Według producenta ma odczyn neutralny dla skóry i błon śluzowych i nie zawiera formaldehydu, barwników ani substancji zapachowych. To żel wielodawkowy, który po otwarciu opakowania nie jest jałowy, dlatego wytyczne towarzystw ultrasonograficznych przeznaczają taki żel do badań przez nieuszkodzoną skórę: jamy brzusznej, serca, płuc, ścięgien i ciąży. U koni i bydła taki żel służy do badań ścięgien, klatki piersiowej i jamy brzusznej przez skórę, a po badaniu ściera się go z sierści ręcznikiem. Do biopsji, aspiracji cienkoigłowej i innych wkłuć pod kontrolą USG wytyczne przewidują osobny wyrób: żel sterylny w opakowaniu jednorazowym.

Żel do USG między głowicą a skórą

O tym, ile energii fali przechodzi przez granicę dwóch ośrodków, decyduje różnica ich impedancji akustycznej. Impedancja powietrza jest kilka tysięcy razy mniejsza niż tkanek miękkich, więc na granicy skóra–powietrze odbija się praktycznie cała wiązka, około 99,9% energii, i do głębszych struktur nie dociera nic, z czego aparat mógłby zbudować obraz. Nawet bardzo cienka warstwa powietrza między soczewką głowicy a skórą działa jak lustro.

Żel do USG jest wodnym roztworem polimeru o impedancji zbliżonej do tkanek miękkich. Wypycha powietrze z nierówności naskórka, wypełnia przestrzeń pod czołem głowicy, a głowica przesuwa się po nim bez odrywania od skóry. Stąd wymagania co do lepkości: żel zbyt rzadki spływa z boków pacjenta i z pionowo ustawionej głowicy, zbyt gęsty trudno rozprowadzić cienką, równą warstwą. Przy niedoborze żelu obraz traci fragmenty pola, zwykle przy krawędzi głowicy, gdzie kontakt urywa się najwcześniej, a artefakty te łatwo wziąć za cień akustyczny za strukturą.

Lepkość widać najwyraźniej w echokardiografii psów i kotów. Pacjent leży zwykle na boku na stole z wycięciem, a głowicę przykłada się od dołu, od strony, na której zwierzę leży. Żel trafia wtedy na czoło głowicy skierowane ku górze i na ostrzyżoną skórę widoczną w wycięciu stołu, a żel zbyt rzadki spływa z głowicy, zanim ta dotknie klatki piersiowej.

Inaczej wygląda praca przy strukturach leżących tuż pod skórą: ścięgna i więzadła u koni, skóra i tkanka podskórna, powierzchowne węzły chłonne. U koni okolicę ścięgien przed badaniem zwykle się strzyże, myje i zwilża wodą, a dopiero potem nakłada żel. Pierwsze milimetry pod czołem głowicy obrazują się słabiej, dlatego przy takich badaniach między głowicę a skórę wprowadza się grubszą warstwę żelu albo nakładkę dystansową, która odsuwa badaną strukturę w głąb pola. Żel jest potrzebny i przy nakładce: nakłada się go i między nakładką a skórą, i między nakładką a głowicą, bo każda warstwa powietrza w tym układzie przerywa obraz. Nakładki dystansowe do głowic liniowych i rektalnych są w kategorii akcesoria do badań ultrasonograficznych.

Sierść, alkohol i żel u psów i kotów

W przygotowaniu pola badania weterynaria najbardziej różni się od medycyny człowieka: u większości pacjentów między głowicą a skórą jest sierść, a w badaniach ratunkowych na strzyżenie często brakuje czasu.

Żel na sierści nie wypiera powietrza

Włos i podszerstek więżą pęcherzyki powietrza, których żel nałożony na sierść nie wypiera. Do planowego badania jamy brzusznej czy serca badaną okolicę strzyże się, odtłuszcza skórę i dopiero wtedy nakłada żel. U zwierząt z rzadkim włosem albo w miejscach słabo owłosionych da się czasem pracować bez strzyżenia. Przy gęstym podszerstku, np. u części ras północnych, ostrzyżenie zwykle poprawia obraz. Nieostrzyżona sierść przeszkadza tym bardziej, im szerzej przesuwa się głowicę, dlatego badania bez strzyżenia ogranicza się do kilku stałych okien akustycznych.

Alkohol zamiast żelu w badaniu przyłóżkowym

W protokołach AFAST i TFAST, którym więcej miejsca daje przegląd USG dla zwierząt, sierść u pacjenta urazowego lub we wstrząsie najczęściej się tylko rozgarnia, a skórę zwilża alkoholem izopropylowym, czasem dodając żel. Wykłady z kongresów WSAVA i przeglądy tych protokołów opisują alkohol jako wystarczający ośrodek do oceny obecności wolnego płynu. Strzyżenie pojawia się wtedy, gdy włos jest bardzo gęsty albo badanie kończy się pobraniem próbki pod kontrolą USG. Alkohol szybko odparowuje i przy dłuższym badaniu się go dokłada, a obraz bywa mniej szczegółowy niż na ostrzyżonej skórze z żelem.

Żel czy alkohol: obudowa głowicy i defibrylacja

O tym, czy alkohol może mieć kontakt z soczewką, obudową i kablem głowicy, rozstrzyga jej producent w instrukcji i liście zgodnych środków. Instrukcje producentów głowic, np. firmy Philips, zwracają uwagę, że alkohol na częściach, które nie są do tego dopuszczone, może je uszkodzić, a takie uszkodzenia nie podlegają gwarancji. Pozostaje łatwopalność. W medycynie człowieka opisy pożarów przy defibrylacji wymieniają alkohol na skórze jako jeden z możliwych materiałów palnych, obok pościeli, obłożeń i owłosienia, zwłaszcza w atmosferze wzbogaconej tlenem. Żel do USG to przy tym inny wyrób niż żel elektroprzewodzący pod elektrody defibrylatora.

Żel wielodawkowy, jednorazowy i sterylny

Wytyczne amerykańskiego towarzystwa AIUM z 2025 roku dzielą żele według tego, czy w trakcie badania naruszana jest ciągłość tkanek i czy zachodzi kontakt z błoną śluzową. Napisano je dla ludzi, ale ich wskazania mają w lecznicy bezpośrednie odpowiedniki.

Rodzaj żeluZastosowanie wg AIUMZastrzeżenia
niesterylny, wielodawkowy (butelka)badania przez nieuszkodzoną skóręnie do wkłuć ani na rany; pustej butelki nie napełnia się ponownie
niesterylny, w saszetcejak wyżej, bez otwierania wspólnej butelkisaszetka nie oznacza jałowości
sterylny, jednorazowywkłucia, biopsje, nakłucia jam ciała, skóra uszkodzonajałowy do chwili otwarcia; resztę się wyrzuca
„bakteriostatyczny”obok sterylnego przy badaniach przez nieuszkodzoną błonę śluzowąbez oznaczenia sterylności traktowany jak niesterylny

W typowej lecznicy żel wielodawkowy obsługuje więc większość badań: jamy brzusznej, serca, płuc, układu moczowego i ciąży. Żel sterylny pojawia się dopiero przy zabiegach z igłą i przy uszkodzonej skórze. Wybór zależy od rodzaju badania; gatunek i wielkość pacjenta nie grają tu roli.

Żel sterylny przy zabiegach pod kontrolą USG u zwierząt

Po żel sterylny w jednorazowym opakowaniu sięga się w lecznicy przy zabiegach, w których igła przechodzi przez tkanki. Są to biopsja gruboigłowa i aspiracja cienkoigłowa zmian w narządach jamy brzusznej, węzłów chłonnych i tkanek miękkich, cystocenteza, abdominocenteza, torakocenteza i perikardiocenteza pod kontrolą obrazu oraz zakładanie wkłuć naczyniowych. Dochodzi do tego badanie na skórze uszkodzonej i w okolicy świeżej rany pooperacyjnej. CDC w raporcie z 2025 roku ujmuje to szerzej: żel sterylny obejmuje każde zastosowanie przed zabiegiem, w jego trakcie i po nim, jeśli w miejscu badania ciągłość skóry jest naruszona.

Przy takich zabiegach głowica pracuje zwykle w jałowej osłonie, a żel sterylny trafia do wnętrza osłony i na odkażoną skórę. Jałowość potwierdza dopiero oznaczenie na opakowaniu jednostkowym; sama forma saszetki niczego nie przesądza. Na wypadek, gdy niesterylny żel zostanie nałożony przez pomyłkę, CDC zaleca usunięcie go ze skóry przed jej odkażeniem.

Kontakt z błoną śluzową zachodzi w weterynarii przede wszystkim w badaniach doodbytniczych u bydła i koni oraz w echokardiografii przezprzełykowej. AIUM dopuszcza w nich żel sterylny albo bakteriostatyczny, a FDA już w 2012 roku zalecała przy echokardiografii przezprzełykowej żel sterylny. W badaniu przezodbytniczym dużych zwierząt sprzężenie daje bezpośredni kontakt głowicy ze ścianą odbytnicy oczyszczoną z kału, a głowicę prowadzi się w dłoni osłoniętej rękawicą z lubrykantem.

Skażony żel sprzęgający jako źródło zakażeń

Dane o skażeniu żelu pochodzą prawie wyłącznie z medycyny człowieka. Dotyczą jednak tego samego produktu, takich samych opakowań i podobnych zabiegów, jakie wykonuje się pod kontrolą USG u psów i kotów. W 2012 roku amerykańska FDA ostrzegła przed żelem skażonym bakteriami najpewniej już na etapie produkcji; dochodzenie zaczęło się od kolonizacji i zakażeń u pacjentów po badaniach przezprzełykowych. Agencja podkreśliła, że skażonego żelu nie da się rozpoznać gołym okiem i że jałowe są tylko nieotwarte opakowania z oznaczeniem sterylności.

W 2021 roku w kilku stanach USA i w placówkach Montrealu wystąpiły ogniska zakażeń powiązane z żelem do badań ultrasonograficznych. W ognisku amerykańskim źródłem był niesterylny żel wielodawkowy, który według etykiety służył wyłącznie do badań zewnętrznych, a w praktyce trafiał też na skórę przed zakładaniem wkłuć. Podobną serię z lat 2023–2025 w USA, Kanadzie i Izraelu opisał raport CDC z 2025 roku: niesterylnego żelu używano przy pobieraniu krwi, zakładaniu kaniul i nakłuciach jamy otrzewnej. Kilka placówek trzymało go w saszetkach jednorazowych, a sama forma opakowania mogła sugerować jałowość. CDC traktuje żel opisany jako „bakteriostatyczny” lub „z konserwantem”, bez wyraźnego oznaczenia sterylności, jak niesterylny.

Końcówka dozownika żelu w kontakcie ze skórą i głowicą

AIUM zaleca, by butelka stała pionowo w uchwycie, była zamknięta, gdy się z niej nie korzysta, a końcówka dozownika nie miała kontaktu z pacjentem, personelem ani sprzętem, w tym z głowicą. W weterynarii końcówkę dzielą od pacjenta często tylko milimetry sierści, która bywa zabrudzona kałem, moczem lub wydzieliną. Przy pacjentach w izolacji wytyczne przewidują wyrzucenie butelki po badaniu albo użycie saszetki jednorazowej.

Podgrzewanie żelu do USG

Ciepły żel jest przyjemniejszy dla pacjenta, a u małych ssaków, które po strzyżeniu łatwo tracą ciepło, opisy technik badania wymieniają go obok ograniczenia golonego pola i skrócenia badania. Ta sama temperatura sprzyja jednak namnażaniu bakterii w otwartej butelce. Do podgrzewania żelu AIUM dopuszcza wyłącznie suche ciepło. Podgrzewacz myje się i dezynfekuje regularnie, zgodnie z instrukcją producenta i zasadami kontroli zakażeń w placówce. W ofercie Zoncare podgrzewacz żelu wymienia specyfikacja konsoli VU60: w konfiguracji standardowej producent podaje zdejmowany kubek grzewczy na żel z ustawieniem 37 lub 40 °C.

Przechowywanie żelu do USG po otwarciu

Warunki przechowywania żelu do USG, w tym zakres temperatury, podaje producent na etykiecie. Szpitale wprowadzają dodatkowo własne limity dla otwartych butelek. Procedury kontroli zakażeń szpitala uniwersyteckiego UCSF w San Francisco przewidują na przykład wyrzucenie żelu wielodawkowego po 28 dniach od otwarcia albo z upływem daty ważności, zależnie od tego, co nastąpi wcześniej. Data ważności na etykiecie dotyczy opakowania zamkniętego, a limit po otwarciu wyznacza już placówka w swoich procedurach.

Kanister po otwarciu jest takim samym opakowaniem wielodawkowym jak butelka, a każde jego otwarcie i każde przelanie żelu to okazja do skażenia. W kategorii jest zestaw do napełniania butelek z kanistra 10 l, który służy do przelewania żelu z opakowania zbiorczego. Wytyczne AIUM z 2025 roku zalecają, by pustych opakowań wielodawkowych nie napełniać ponownie, tylko wymieniać je na nowe. W zaleceniach europejskiego towarzystwa radiologicznego ESR z 2017 roku butelki jednorazowe mają pierwszeństwo przed butelkami dopełnianymi z większych pojemników, a FDA w komunikacie z 2012 roku pisała, że pojemników w trakcie używania się nie dopełnia.

Resztki żelu na głowicy po badaniu

Po każdym badaniu żel zbiera się z głowicy miękką ściereczką lub chusteczką, zanim zaschnie. Zaschnięty film twardnieje na soczewce i w szczelinach obudowy, a jego zdrapywanie grozi zarysowaniem materiału, przez który przechodzi wiązka. Dalsze czyszczenie i dezynfekcja zależą od listy środków dopuszczonych przez producenta głowicy. O budowie głowic i ich zgodności z aparatami mowa jest w kategorii głowice do aparatów ultrasonograficznych.

Z sierści żel ściera się ręcznikiem lub wilgotną ściereczką, zanim wyschnie. Na ostrzyżonym polu schodzi łatwo, u pacjentów długowłosych resztki zostają w okrywie dłużej, zwłaszcza na brzuchu i w pachwinach, gdzie przy badaniu jamy brzusznej nakłada się go najwięcej.