Konto

Rodzaje głowic USG w weterynarii i ich dobór do pacjenta

05.11.2026 · Vetorio

Rodzaje głowic USG różnią się pasmem i kształtem czoła, a od nich zależą rozdzielczość, zasięg i dostęp między żebrami. Wady wykryto w 40% z 676 głowic testowanych w 32 szpitalach.

Głowica USG jest jednocześnie nadajnikiem i odbiornikiem: wysyła impuls, odbiera echa i od jej konstrukcji zależy, czy nadnercze kota będzie miało czytelne granice, a serce owczarka niemieckiego zmieści się w oknie międzyżebrowym. Rodzaje głowic USG różnią się układem przetworników, kształtem czoła i pasmem częstotliwości, dlatego ten sam aparat z dwiema różnymi sondami daje obrazy o zupełnie różnej wartości diagnostycznej.

W ultrasonografii weterynaryjnej rozpiętość pacjentów sięga od kanarka po konia zimnokrwistego i jedna sonda tego nie obejmie. Głowice USG weterynaryjne produkuje się więc w pięciu odmianach: mikrokonweksowej (micro-convex), liniowej, konweksowej (convex), sektorowej i rektalnej. Pierwsze cztery służą do badań przezskórnych, piąta do badań per rectum u dużych zwierząt.

Jak działa głowica USG: częstotliwość i kształt czoła

Każda głowica pracuje w określonym paśmie częstotliwości, a od niego zależą rozdzielczość i zasięg. Im wyższa częstotliwość, tym krótsza fala i lepsza rozdzielczość osiowa, czyli zdolność rozróżniania struktur leżących blisko siebie wzdłuż wiązki. Za rozdzielczość płaci się zasięgiem: tłumienie ultradźwięków w tkankach rośnie wraz z częstotliwością i głębokością, więc sonda 12 MHz dobrze pokaże ścianę jelita u kota, ale nie sięgnie wątroby doga niemieckiego. Głowica 2–3 MHz dojdzie na 25 centymetrów w głąb, tyle że drobne struktury zleją się w jednolitą szarość.

Współczesne przetworniki są szerokopasmowe – jedna głowica obejmuje na przykład zakres od 2,5 do 13,5 MHz, a częstotliwość roboczą przełącza się w trakcie badania. Zmniejsza to liczbę potrzebnych sond, ale kompromisu nie usuwa: geometria czoła, liczba elementów i ogniskowanie nadal przesądzają, do czego dana głowica się nadaje. Zwykle zaczyna się od najwyższej częstotliwości, która dociera do badanego narządu, a niżej schodzi dopiero przy braku penetracji.

Drugim parametrem jest wielkość i kształt czoła głowicy, tak zwana stopka. Szerokie, płaskie czoło głowicy liniowej daje prostokątny obraz i równomierną rozdzielczość, ale nie zmieści się między żebrami. Małe, wypukłe czoło micro-convex albo prawie punktowa stopka sondy sektorowej wchodzą w przestrzenie międzyżebrowe i pod wyrostek mieczykowaty, za to obraz blisko powierzchni jest wąski. Te dwie cechy razem wyznaczają rodzaje głowic USG.

Głowica micro-convex – podstawowa sonda praktyki małych zwierząt

W gabinecie psów i kotów podstawową głowicą jest micro-convex. Mała, zakrzywiona matryca daje obraz w kształcie wachlarza: wąski przy skórze, szeroki w głębi. Taka geometria pasuje do jamy brzusznej pacjentów od dwukilogramowego kota po labradora – sonda wchodzi pod łuk żebrowy, między żebra i w okolicę pachwinową bez odrywania czoła od powłok.

Orientacyjnie koty oraz psy małe i średnie bada się przy 7,5–10 MHz, a u psów dużych i o głębokich klatkach piersiowych schodzi się do około 5 MHz. Szerokopasmowa głowica micro-convex pokrywa oba zakresy w jednym przetworniku. W linii Zoncare głowice tego typu mają pasmo 3,5–12 albo 2,5–13,5 MHz i są dostępne do każdego z czterech ultrasonografów weterynaryjnych z oferty. Zakres częstotliwości zmienia się presetem, bez wymiany sondy.

Głowica micro-convex Zoncare C13-3M z małym, zaokrąglonym czołem i pomarańczowym pierścieniem na obudowie
Głowica micro-convex C13-3M (2,5–13,5 MHz) do aparatu VU6

Micro-convex obsługuje pełne badanie jamy brzusznej: pęcherz, nerki, śledzionę, wątrobę z pęcherzykiem żółciowym, przewód pokarmowy, trzustkę i nadnercza. Konsensus ACVR i ECVDI z 2022 roku wymaga udokumentowania wszystkich tych narządów, więc głowica musi u danego pacjenta sięgać najgłębszego z nich z zapasem. Przebieg takiego badania i zapisy konsensusu omawia wpis o przygotowaniu i przebiegu USG brzucha psa i kota. U kota i małego psa część lekarzy kończy badanie głowicą liniową, bo rozdzielczość przy ścianie jelita i nadnerczach jest wtedy wyraźnie lepsza.

Głowica liniowa do struktur powierzchownych

Elementy głowicy liniowej leżą w jednej linii, a wiązka biegnie prosto w dół, więc obraz jest prostokątny, bez zniekształceń geometrycznych na brzegach. Ten rodzaj głowicy pracuje w najwyższych pasmach: weterynaryjne sondy liniowe sięgają zwykle kilkunastu megaherców, a w linii Zoncare wszystkie głowice liniowe mają pasmo 4,2–15 MHz. Służą do struktur leżących do kilku centymetrów pod skórą.

Typowe zastosowania to ściana jelita i ocena jej warstwowości u kota, nadnercza i węzły chłonne krezkowe u pacjentów drobnych, tarczyca, ścięgna i mięśnie w ortopedii psów sportowych, gałka oczna, naczynia obwodowe przed kaniulacją oraz zmiany skórne i podskórne przed biopsją. U pacjentów poniżej 5 kg głowicą liniową da się zbadać całą jamę brzuszną i wielu lekarzy tak pracuje, a micro-convex zostaje wtedy sondą uzupełniającą.

Słabym punktem każdej sondy jest pierwszy centymetr pod czołem, w którym wiązka jeszcze się formuje. Zmiana leżąca tuż pod skórą potrafi się w tej strefie rozmyć. Stosuje się wtedy nakładkę dystansową, czyli żelową podkładkę zakładaną na czoło, która odsuwa badaną strukturę od przetwornika. Nakładki Eickemeyer odsuwają obraz o 7 mm i występują w wersji w kształcie litery T do głowic liniowych o szerokości do 50 mm oraz w wersji wydłużonej do głowic endokawitarnych liniowych i rektalnych. Obraz powstaje tylko wtedy, gdy żel jest po obu stronach nakładki, od strony skóry i od strony czoła sondy, bo powietrze uwięzione w którejkolwiek z tych warstw odcina obraz. Obie wersje nakładek są w dziale akcesoria do USG.

Żelowa nakładka dystansowa Eickemeyer do głowicy liniowej USG
Nakładka dystansowa do głowic liniowych odsuwa obraz o 7 mm od czoła

Convex i sektorowa – głowice do głębi i do serca

Głowica convex ma szersze, mocniej zakrzywione czoło i niższe pasmo niż micro-convex; w ofercie Zoncare jest to 1–7,5 MHz, z osobnym modelem do każdego z czterech aparatów. W praktyce małych zwierząt potrzebują jej gabinety przyjmujące psy ras olbrzymich i pacjentów otyłych, u których wątroba albo pęcherz leżą poza zasięgiem micro-convex przy użytecznej jakości obrazu. Lekarzom praktyki mieszanej convex służy też do przezbrzusznego badania ciąży u małych przeżuwaczy. U kotów stosuje się ją rzadko, bo duże czoło gorzej przylega do niewielkiego, wypukłego brzucha.

Głowica convex Zoncare 3C5PDS z szerokim, wypukłym czołem
Głowica convex 3C5PDS (1–7,5 MHz) do aparatu VU3EXP

Standard badania echokardiograficznego psa i kota, opublikowany przez komitet ACVIM w 1993 roku i nadal aktualny co do zasad, opiera badanie na oknach przymostkowych: prawym oraz lewym doogonowym i doczaszkowym. Wszystkie leżą między żebrami. Sonda sektorowa (phased array) ma stopkę na tyle małą, że mieści się w pojedynczej przestrzeni międzyżebrowej, a obraz rozszerza się z niemal punktu w pełny sektor. Ani głowica liniowa, ani convex się tam nie zmieszczą, a żebra odetną boki obrazu. Do tego dochodzi elektroniczne sterowanie wiązką, wysoka częstość odświeżania obrazu przy szybkiej akcji serca kota i tryby dopplerowskie. Do aparatów VU3EXP, VU6 i VU60 producent przewiduje po trzy głowice sektorowe o pasmach 1–6,5, 2,5–13 i 3,5–15 MHz: najniższe przypisuje dużym psom, środkowe psom małym i średnim, najwyższe kotom. Głowicę o najwyższym paśmie do VU3EXP, 8P1PA, broszura producenta opisuje jako monokrystaliczną. Do VU2 głowicy sektorowej producent nie oferuje.

Głowica sektorowa phased array Zoncare 8P1PA z wąskim czołem
Sektorowa głowica 8P1PA (3,5–15 MHz) do echokardiografii kotów

Pojedynczy kryształ piezoelektryczny w miejsce typowej ceramiki to jedna z nowszych zmian w konstrukcji głowic: daje szersze pasmo i większą czułość przy tej samej częstotliwości. Na rynku pojawiły się też sondy bezprzewodowe łączone z tabletem lub telefonem.

Głowica rektalna – narzędzie rozrodu bydła i koni

U krów i klaczy standardem jest głowica rektalna o liniowym układzie przetworników: długa, wąska sonda, którą dłoń prowadzi w odbytnicy nad narządami rodnymi. Narządy rodne są oddzielone od czoła sondy tylko ścianą odbytnicy, dlatego liczy się raczej rozdzielczość niż zasięg. W rozrodzie bydła rutynowo używa się sond około 5 MHz; w dużym amerykańskim badaniu terenowym na fermie mlecznej cotygodniową diagnostykę ciąży prowadzono przenośnym aparatem z głowicą liniową 5 MHz, a krowy niecielne wskazywano już pod koniec czwartego tygodnia po inseminacji. Kalendarz badań i wyniki z publikacji zbiera wpis o badaniu cielności i źrebności w USG.

Szerokopasmowa głowica rektalna obejmuje więcej niż samą diagnostykę ciąży: ocenę pęcherzyków i ciałek żółtych na jajnikach, torbieli, zmian w macicy, a u klaczy monitorowanie owulacji przed kryciem. Wyższe częstotliwości z pasma przydają się przy drobnych strukturach jajnika, niższe przy ciążach starszych. W ofercie tę klasę reprezentuje głowica doodbytnicza Zoncare 6I6PD o paśmie 3,5–12 MHz, przewidziana przez producenta do przenośnych aparatów VU2 i VU3EXP. Oba działają na wbudowanym akumulatorze, więc w terenie obywają się bez gniazdka.

Przy badaniu per rectum głowica pracuje w wilgoci i śluzie, pod naciskiem zwierzęcia, a między gospodarstwami jeździ samochodem. Pracuje w osłonie jednorazowej, a między zwierzętami przechodzi mycie i dezynfekcję środkiem z listy producenta. Kabel prowadzony wzdłuż ręki jest narażony na przydepnięcie i przetarcie.

Rodzaje głowic USG a pacjent – zestawienie

Rodzaje głowic USG da się przypisać pacjentom tylko orientacyjnie, podobnie jak pasma robocze. Granice są płynne: decydują masa ciała, kondycja pacjenta i głębokość badanego narządu, a konkretne modele głowic różnią się między producentami.

Pacjent i badanieRodzaj głowicyOrientacyjne pasmo
Kot, pies mały i średni – jama brzusznamicro-convex (do 5 kg także liniowa)7,5–10 MHz
Pies duży – jama brzusznamicro-convex szerokopasmowaok. 5 MHz (5–8 MHz)
Pies olbrzymi, pacjent otyłyconvex1–7,5 MHz
Serce psa i kotasektorowa (phased array)2–10 MHz, u kotów wyżej
Jelita, węzły chłonne, tarczyca, ścięgna, okoliniowa7–15 MHz
Zmiany skórne i podskórneliniowa z nakładką10–15 MHz
Królik, świnka morska, fretka, gadyliniowa lub micro-convex8–15 MHz
Krowa, klacz – rozródrektalna5–7,5 MHz
Owca, koza – ciążaconvex, przezbrzusznie3–5 MHz

Sonda wysokiej częstotliwości u zwierząt egzotycznych

U świnki morskiej czy fretki narządy leżą płytko i wszystkie są w zasięgu głowicy wysokiej częstotliwości, więc pierwszym wyborem jest głowica liniowa albo micro-convex pracująca w górnej części pasma. Organizacja badania różni się przy tym od badania psa. Małe ssaki łatwo wychłodzić, dlatego goli się minimalny obszar, używa podgrzanego żelu, a samo badanie skraca do niezbędnego minimum. U roślinożerców z przewagą jelita grubego – królików, świnek morskich, szynszyli – gaz w przewodzie pokarmowym ogranicza dostęp do części narządów.

W materiale klinicznym torbiele jajnikowe stwierdzano nawet u 76% samic świnek morskich między 18. miesiącem a 5. rokiem życia, a gruczolakorak macicy rozwija się u znacznego odsetka niesterylizowanych królic powyżej 4. roku życia, w części badań do 80%. Oba problemy uwidacznia się w USG głowicą o częstotliwości, jakiej u psa używa się do ścięgien. Torbiele widać w obrazie bezpośrednio, a zmiana w macicy daje podejrzenie nowotworu, które potwierdza dopiero badanie histopatologiczne. Oprogramowanie aparatów Zoncare z oferty pozwala dodać własny gatunek do weterynaryjnych pakietów pomiarowych.

Mycie i dezynfekcja sond między pacjentami

Poziom dezynfekcji zależy od rodzaju głowicy USG i od tego, z czym styka się ona u pacjenta. W klasyfikacji Spauldinga, przyjętej w kontroli zakażeń, głowica dotykająca wyłącznie nieuszkodzonej skóry to sprzęt niekrytyczny: po każdym pacjencie wystarczy usunięcie żelu i dezynfekcja niskiego poziomu. Głowica stykająca się z błoną śluzową – rektalna, endowaginalna – przechodzi do kategorii półkrytycznej. Wytyczne WFUMB z 2017 roku dla głowic endokawitarnych opisują pełną sekwencję: zdjęcie osłony, czyszczenie mechaniczne, dezynfekcję wysokiego poziomu, nową osłonę przed kolejnym badaniem. Przy wkłuciach przezskórnych wykonywanych głowicą w osłonie nowsze wytyczne AIUM dopuszczają dezynfekcję niskiego poziomu, o ile preparat działa na patogeny krwiopochodne. Wszystkie te zalecenia powstały w medycynie człowieka, a w weterynarii stosuje się tę samą logikę, tym bardziej że głowicą rektalną bada się kolejno całe stado. Preparaty i urządzenia do dezynfekcji sprzętu zebrano w dziale sterylizacji i dezynfekcji.

Najpierw jest mycie, potem dezynfekcja, nigdy odwrotnie, bo zaschnięty żel i materia organiczna osłaniają drobnoustroje przed środkiem dezynfekcyjnym. Sam żel też bywa rezerwuarem bakterii, a według AIUM opróżnionej butelki wielodawkowej nie uzupełnia się żelem, tylko zastępuje nową. Przy zabiegach z naruszeniem ciągłości tkanek stosuje się żel jałowy w jednorazowym opakowaniu. Higienę żelu i dostępne opakowania opisuje kategoria żele do USG.

Środki dezynfekcyjne dobiera się z listy zgodności producenta głowicy. Alkohole i rozpuszczalniki potrafią zmatowić lub rozwarstwić soczewkę akustyczną, a zanurzenie złącza w płynie kończy się wymianą kabla albo całej sondy. Dopuszczalną głębokość zanurzenia podaje instrukcja każdej głowicy.

Uszkodzona głowica USG – objawy, częstość usterek i profilaktyka

Głowica jest najdelikatniejszym, a po aparacie zwykle najdroższym elementem zestawu. W badaniu Mårtenssona i wsp. przetestowano 676 głowic używanych na co dzień w 32 szpitalach: wady wykryto w 40% z nich (269 sztuk). Najczęstszą usterką okazało się rozwarstwienie (delaminacja) soczewki akustycznej, stwierdzone w 26,5% badanych głowic, dalej przerwy w kablu (8,4%); uszkodzenia samych elementów piezoelektrycznych były rzadkie. W pracy kontrolnej z 2010 roku odsetek wadliwych głowic wyniósł 27%, a autorzy uznali coroczny test za niewystarczający. Dane pochodzą z pracowni medycyny ludzkiej, lecz dotyczą samego sprzętu, a w lecznicy weterynaryjnej głowica często jeździ samochodem i pracuje w terenie.

Uszkodzoną głowicę USG zdradza kilka objawów: pionowe ciemne pasy biegnące przez cały obraz w stałym miejscu, niezależnie od pacjenta i presetu (wypadnięte elementy – objaw łatwy do zauważenia, choć w cytowanych badaniach rzadszy niż delaminacja), nierówna jasność pola, wyraźny spadek penetracji przy dotychczasowych ustawieniach, artefakty niezależne od pacjenta albo obraz zrywający się przy ruchu kablem. Część wad widać w prostym teście: jednolity obraz na żelu bez pacjenta i przesunięcie cienkim przedmiotem wzdłuż czoła sondy pokazują, czy wszystkie elementy odpowiadają. Wątpliwości rozstrzyga test elementów w serwisie. Miejscowe nagrzewanie się czoła to problem innego rodzaju, bo grozi oparzeniem pacjenta: głowicę, której czoło wyraźnie się nagrzewa, wycofuje się z użycia do czasu sprawdzenia przez serwis.

Do uszkodzeń mechanicznych dochodzi przy upadkach ze stołu, przytrzaśnięciu kabla i transporcie luzem. Po badaniu sondę odkłada się do uchwytu aparatu, na czas transportu do twardej walizki z wyściółką (do przenośnych aparatów VU2, VU3EXP i VU6 producent oferuje walizkę transportową), a kabel zwija szeroką pętlą zamiast ciasno wokół korpusu. Żel zmywa się od razu, bo zaschnięty twardnieje i przy zdrapywaniu uszkadza soczewkę. Głowicę rektalną przewozi się między gospodarstwami w futerale.

Głowice i sondy USG – pytania przy zakupie

Czym głowica micro-convex różni się od zwykłej convex?

Zasada działania jest ta sama, różnią się promieniem krzywizny, wielkością czoła i pasmem. Micro-convex ma małą stopkę i wyższe częstotliwości, więc wchodzi między żebra i obrazuje pacjentów małych oraz średnich. Convex ma szerokie czoło i niskie pasmo: daje szerszy obraz i głębszą penetrację u pacjentów dużych, ale gorszą rozdzielczość i trudniejszy dostęp międzyżebrowy.

Czy głowicę jednego producenta można podłączyć do aparatu innej marki?

Nie. Złącza głowic nie są ustandaryzowane między producentami, a nawet w obrębie jednej marki zgodność dotyczy konkretnych modeli aparatów. Dotyczy to również głowic rektalnych: 6I6PD współpracuje z aparatami Zoncare VU2 i VU3EXP, a do VU6 i VU60 producent sondy rektalnej nie oferuje. Przy dokupowaniu sondy do starszego aparatu decyduje lista zgodności producenta.

Czy głowicę USG można sterylizować w autoklawie?

Autoklaw nie jest metodą dla typowej głowicy USG; metody dekontaminacji danej głowicy wskazuje jej producent. Przy zabiegach wymagających jałowości głowica pracuje w sterylnej osłonie z żelem jałowym, a między pacjentami przechodzi mycie i dezynfekcję na poziomie zależnym od rodzaju badania.

Od czego zależy cena sondy do aparatu USG?

Od rodzaju głowicy USG, jej pasma i technologii wykonania: sondy kardiologiczne i wykonane z pojedynczego kryształu należą do droższych. Cena samego aparatu bywa podawana bez żadnej głowicy, stąd porównanie ma sens dopiero między kompletnymi konfiguracjami. Okres gwarancji głowicy bywa ustalany odrębnie od gwarancji aparatu, a test elementów wykonany przed jego końcem wychwytuje wady, zanim koszt naprawy przejdzie na właściciela.