USG jamy brzusznej psa i kota – wskazania, przygotowanie, przebieg
Przy ostrych wymiotach u psa USG rozstrzyga o niedrożności częściej niż RTG (97% wobec 70%). Wskazania, przygotowanie i przebieg badania jamy brzusznej psa i kota oraz granice metody.
USG jamy brzusznej psa i kota trwa zwykle 20–40 minut, nie naraża pacjenta na promieniowanie i u większości zwierząt obywa się bez sedacji. Badanie obrazuje w ruchu wątrobę, śledzionę, nerki, pęcherz moczowy, przewód pokarmowy, nadnercza i węzły chłonne, a przy ostrych wymiotach u psa częściej niż zdjęcie rentgenowskie rozstrzyga, czy jelito jest niedrożne. Ma też wyraźne granice: trzustka, gaz w jelitach i drobne przerzuty potrafią umknąć nawet dobremu badającemu.
Wskazania do USG jamy brzusznej u psa i kota
Przy wielu problemach „brzusznych” ultrasonografia jamy brzusznej jest jednym z pierwszych badań obrazowych, a ultrasonografia weterynaryjna należy dziś do podstawowego wyposażenia lecznic małych zwierząt. Typowe sytuacje, w których pies lub kot dostaje skierowanie na USG brzucha:
- wymioty i biegunka – ostre, nawracające albo niereagujące na leczenie; u wymiotującego psa głównym pytaniem jest niedrożność mechaniczna i ciało obce,
- podejrzenie połknięcia ciała obcego (zabawki, kości, sznurki i nici u kotów),
- krwiomocz, bolesne lub częste oddawanie moczu – kamica pęcherza, zapalenie, guzy dolnych dróg moczowych,
- azotemia i inne nieprawidłowości w badaniach krwi: podwyższone enzymy wątrobowe, żółtaczka, hiperkalcemia,
- wyczuwalny guz w jamie brzusznej, powiększający się obrys brzucha, podejrzenie płynu,
- chudnięcie, brak apetytu i apatia bez jasnej przyczyny, zwłaszcza u pacjentów starszych,
- ropomacicze u suki i kotki oraz inne choroby układu rozrodczego, w tym ocena prostaty u psa (diagnostykę ciąży opisuje osobny tekst o USG ciąży u suki i kotki),
- uraz: potrącenie przez samochód, upadek z wysokości, pogryzienie – tu stosuje się skrócony protokół AFAST, opisany niżej,
- onkologia: poszukiwanie przerzutów, pomiary węzłów chłonnych i kontrola wznowy po leczeniu,
- celowane pobranie materiału – biopsja cienkoigłowa wątroby, śledziony czy węzła pod kontrolą obrazu.
W badaniu z Uniwersytetu Cornella wśród 82 dorosłych psów przyjętych z powodu ostrych wymiotów niedrożność jelita cienkiego wywołaną ciałem obcym potwierdzono operacyjnie lub sekcyjnie u 27, czyli u co trzeciego pacjenta. W tej samej pracy ultrasonografia dała wynik rozstrzygający (niedrożność albo jej brak) u 97% psów, a zdjęcia rentgenowskie tylko u 70%. Około 30% psów z potwierdzoną niedrożnością nie miało na zdjęciach typowego, segmentalnego poszerzenia jelit, a w połowie z nich przyczyną były ciała obce linijne. Autorzy podali też punkt odcięcia: średnica jelita czczego powyżej 1,5 cm u psa przemawia za niedrożnością mechaniczną i jest powodem do szukania jej przyczyny.
Przygotowanie psa i kota do USG brzucha: głodówka, pęcherz i golenie
Obraz jamy brzusznej najczęściej psują gaz i treść pokarmowa. Fala ultradźwiękowa nie przechodzi przez gaz, więc wypełniony żołądek potrafi zasłonić trzustkę, lewą nerkę i znaczną część wątroby. Do badania planowego pacjent przychodzi więc na czczo. Podręczniki ultrasonografii małych zwierząt podają u psa głodówkę około 12 godzin; w polskich lecznicach przyjęły się widełki 8–12 godzin dla psa i nieco krótsze, 6–12 godzin, przed USG kota. U szczeniąt, kociąt, pacjentów z cukrzycą lub wyniszczonych czas głodówki ustala lekarz indywidualnie i bywa on znacznie krótszy. U ciężarnej suki i kotki dłuższa głodówka nie jest konieczna.
Do badania potrzebny jest wypełniony pęcherz moczowy. Płyn działa jak okno akustyczne: widać przez niego ścianę i światło pęcherza, okolicę szyi oraz prostatę u psa, a drobne kamienie i osad układają się czytelnie na ścianie dolnej. Lecznice na ogół zalecają, żeby pies nie oddawał moczu przez 2–3 godziny przed badaniem; u kota na ten czas usuwa się kuwetę. Przy pustym pęcherzu ocena jest mniej dokładna albo badanie odkłada się do czasu, aż się wypełni.
Brzuch goli się niemal zawsze, zwykle pasem od mostka do spojenia łonowego. Sierść zatrzymuje powietrze i nie pozwala głowicy przylgnąć do skóry, a sam żel, nawet obficie nałożony, nie wystarcza u pacjentów z gęstym podszerstkiem. U zwierząt nagich lub z bardzo rzadkim włosem golenia można niekiedy uniknąć. Ogolona sierść odrasta przeważnie w ciągu kilku tygodni, u ras z gęstym podszerstkiem bywa, że dłużej.

| Element | Pies | Kot |
|---|---|---|
| Głodówka | 8–12 godzin (podręcznikowo ok. 12 h) | 6–12 godzin |
| Woda | bez ograniczeń do samego badania | |
| Pęcherz | bez oddawania moczu 2–3 h przed badaniem | bez dostępu do kuwety 2–3 h przed badaniem |
| Leki stałe | o podaniu w dniu badania decyduje lekarz, zwłaszcza przy insulinie i lekach przyjmowanych z posiłkiem | |
| Środki przeciw gazom | tylko na zalecenie lekarza kierującego na badanie | |
Przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć pozostałe kolumny
Dostęp do wody zwykle zostaje do samego USG jamy brzusznej psa i kota. U pacjentów nerkowych i starszych odwodnienie przed badaniem szkodzi i zwierzęciu, i obrazowi, bo pęcherz pozostaje pusty.
Zasady przygotowania dotyczą badań planowych. Pies lub kot, który słabnie, ma blade błony śluzowe, brzuch powiększający się z godziny na godzinę, nie oddaje moczu albo wymiotuje bez przerwy, to wskazanie do pilnej wizyty u lekarza weterynarii. W stanach nagłych badanie wykonuje się od razu, bez głodówki i bez czekania na termin.
Jak przebiega badanie USG jamy brzusznej psa: narząd po narządzie
Pacjent układany jest najczęściej na grzbiecie, w miękkim korycie pozycjonującym, albo na boku; część lekarzy bada koty w pozycji stojącej lub siedzącej, jeśli tak jest spokojniej. Skórę po goleniu odtłuszcza się i pokrywa żelem sprzęgającym. Opiekun może zostać przy głowie zwierzęcia, co u wielu pacjentów ułatwia badanie.
Pełne badanie USG jamy brzusznej psa ma formę systematycznego przeglądu wszystkich narządów w stałej kolejności. Taki standard sformalizowały w 2022 roku amerykańskie i europejskie kolegia radiologii weterynaryjnej (ACVR i ECVDI) we wspólnym konsensusie. Zdefiniowano w nim, co obejmuje badanie kompletne: ocenę wszystkich narządów jamy brzusznej według ilustrowanej listy projekcji, udokumentowaną zapisanymi obrazami oraz klipami. Konsensus ujednolica też nazewnictwo i ułatwia porównywanie badań wykonanych w różnych lecznicach.
Lekarz ocenia kolejno:
- wątrobę i pęcherzyk żółciowy – wielkość, echogeniczność miąższu, ogniska, drogi żółciowe, osad i ścianę pęcherzyka,
- śledzionę – miąższ, torebkę, guzki i naczynia wnęki (częste miejsce zmian u starszych psów),
- żołądek i jelita – grubość i warstwowość ściany (w obrazie USG widać pięć warstw), perystaltykę, treść, średnicę pętli; u psa poszerzenie jelita czczego powyżej 1,5 cm przemawia za niedrożnością,
- trzustkę – prawy płat wzdłuż dwunastnicy i lewy za żołądkiem; narząd trudny, o czym więcej w części o granicach metody,
- nerki i moczowody – długość, relacja kory do rdzenia, miedniczki, kamienie; zdrowe moczowody są praktycznie niewidoczne,
- pęcherz moczowy i cewkę bliższą – ścianę, światło, osad, kamienie z cieniem akustycznym, u psa dodatkowo prostatę,
- nadnercza – struktury o grubości zaledwie kilku milimetrów, mierzone zwłaszcza przy podejrzeniu chorób endokrynnych,
- macicę i jajniki albo pozostałości po kastracji; u samców jądra, jeśli są wskazania,
- węzły chłonne krezkowe, biodrowe i pachwinowe oraz duże naczynia z oceną przepływu,
- przestrzenie między pętlami jelit – pod kątem wolnego płynu, nawet śladowego.
Całość trwa zwykle 20–40 minut, zależnie od współpracy pacjenta i liczby znalezionych zmian. Badanie jest bezbolesne; nieprzyjemny bywa co najwyżej ucisk głowicy na bolesny brzuch, a u kotów leżenie na grzbiecie.

Podstawą badania jamy brzusznej u psa i kota jest głowica micro-convex o szerokim paśmie częstotliwości: wąska stopka pozwala pracować między łukiem żebrowym a miednicą i pod mostkiem, a jeden zakres obsłuży i kota, i owczarka. W ofercie Zoncare to na przykład 6C1PD (3,5–12 MHz) do aparatu VU2 albo głowica micro-convex Zoncare 6C1PDA (2,5–13,5 MHz) do VU3EXP. U pacjentów małych oraz do struktur drobnych, takich jak jelita, nadnercza czy węzły chłonne, lekarze dokładają głowicę liniową o wyższych częstotliwościach, natomiast u psów ras olbrzymich przydaje się convex schodzący do 1 MHz. Wszystkie trzy typy znajdują się wśród głowic USG dla weterynarii, dobieranych do konkretnego aparatu, a różnice między nimi omawia tekst o tym, jakie są rodzaje głowic USG. Weterynaryjne aparaty USG, jak przenośne Zoncare VU2, VU3EXP i VU6 czy stacjonarny VU60, mają weterynaryjne pakiety pomiarowe dla psa, kota i innych gatunków, a VU3EXP ma ponadto osobne presety dla trzech grup wagowych psów, dla kota i dla zwierząt egzotycznych. Badanie zaczyna się wtedy od wyboru presetu, co skraca ręczne ustawianie obrazu. Morfologię narządów ocenia się rutynowo w trybie B, a Doppler pulsacyjny pozwala dodatkowo zmierzyć wskaźnik oporu tętnicy nerkowej; kolorowy Doppler staje się potrzebny przy ocenie unaczynienia guzów, podejrzeniu zakrzepicy czy anomalii naczyniowych.

Sedacja do badania ultrasonograficznego brzucha – kiedy naprawdę potrzebna
Zdecydowana większość psów i kotów przechodzi USG brzucha bez farmakologii; zwykle wystarcza przytrzymanie przez pomocnika. Sedację rozważa się u pacjentów bardzo bolesnych, agresywnych lub spanikowanych, u których walka z przytrzymywaniem byłaby większym stresem niż krótkie znieczulenie, oraz przy biopsji gruboigłowej, a często także cienkoigłowej, gdy pacjent musi leżeć zupełnie nieruchomo. W czasie sedacji tętno, oddech i saturację śledzą z reguły monitory pacjenta, tak jak przy każdym innym zabiegu w znieczuleniu.
Niektóre leki sedacyjne zmieniają obraz narządów. Podręczniki ultrasonografii opisują zastoinowe powiększenie śledziony po części środków znieczulających: śledziona psa po premedykacji potrafi wyglądać na znacznie większą niż na jawie, co trzeba uwzględnić w interpretacji. Protokół dobiera więc lekarz wykonujący badanie, a rutynowe „uspokojenie na zapas” nie jest standardem.
Po sedacji pacjent wraca do pełnej formy w ciągu kilku godzin; pierwszy posiłek podaje się w zmniejszonej porcji po całkowitym wybudzeniu, według zaleceń lecznicy. Żel pozostały na skórze wystarczy zetrzeć ręcznikiem. Żele sprzęgające do USG z naszej oferty mają według producenta odczyn neutralny dla skóry i nie zawierają formaldehydu ani barwników.
Badanie po urazie: wolny płyn w jamie brzusznej psa i kota
U pacjenta po wypadku zamiast pełnego przeglądu narządów na pierwszy plan wysuwa się jedno pytanie: czy w jamie brzusznej jest wolny płyn, czyli najpewniej krew. Odpowiada na nie AFAST (abdominal focused assessment with sonography for trauma): przyłożenie głowicy w czterech standardowych punktach jamy brzusznej, z oceną miejsc, w których płyn gromadzi się najwcześniej. Badanie trwa kilka minut i można je powtarzać seryjnie, obserwując, czy krwawienie narasta.
Pierwszą wersję protokołu, nazwaną wtedy FAST, sprawdzono w prospektywnym badaniu z 2004 roku na 100 psach w ciągu 24 godzin od potrącenia przez samochód. Wolny płyn stwierdzono u 45 ze 100 psów, a punkcja jamy brzusznej wykonana u 40 z nich potwierdziła krwotok do otrzewnej u 38 i mocz w otrzewnej u 2. Badania wykonywali lekarze po dwugodzinnym szkoleniu teoretycznym i krótkich ćwiczeniach praktycznych, więc protokół z założenia nie wymaga radiologa. Nazwa AFAST przyjęła się później, razem z punktową oceną ilości płynu.
Ujemny wynik tuż po wypadku nie zamyka sprawy: krwawienie potrafi ujawnić się w kolejnych godzinach, stąd badania seryjne u pacjentów po poważnym urazie.
Granice metody: czego USG jamy brzusznej nie pokaże
Ograniczenia USG jamy brzusznej psa i kota dotyczą kilku narządów i sytuacji:
- Trzustka. W klasycznym już materiale 70 psów ze śmiertelnym ostrym zapaleniem trzustki obraz USG był zgodny z rozpoznaniem u 68% psów, u których je wykonano (23 z 34); zdjęcia rentgenowskie – u 24% (10 z 41). Prawidłowy obraz trzustki nie wyklucza więc jej zapalenia, zwłaszcza łagodnego. U kotów jest trudniej: konsensus ACVIM z 2021 roku podkreśla słabą zgodność między obrazem USG a wynikami lipazy i zaleca łączenie kliniki, badań krwi i obrazowania zamiast polegania na jednej metodzie.
- Gaz. Pętle wypełnione gazem zasłaniają struktury leżące głębiej, a wolny gaz w jamie otrzewnej (po perforacji) łatwiej potwierdzić zdjęciem rentgenowskim.
- Pacjent nieprzygotowany lub otyły. Pełny żołądek i duża ilość tłuszczu trzewnego wyraźnie obniżają jakość badania.
- Drobne przerzuty. Bardzo drobne ogniska przerzutowe mogą pozostać niewidoczne w badaniu przesiewowym; ujemny wynik nie oznacza braku choroby nowotworowej.
- Zależność od badającego i sprzętu. To badanie dynamiczne, którego wartość rośnie z doświadczeniem lekarza i jakością obrazu.
- Planowanie rozległej chirurgii. Przy dużych guzach, podejrzeniu naciekania naczyń czy zmianach w wielu narządach kolejnym krokiem bywa tomografia komputerowa, która pokazuje całą jamę brzuszną w jednym, powtarzalnym zapisie.
| Problem kliniczny | USG | RTG | TK |
|---|---|---|---|
| Niedrożność u psa | rozstrzyga u 97% | rozstrzyga u 70%; słabe przy ciałach linijnych | rzadko potrzebna |
| Wolny płyn | metoda z wyboru, także małe objętości | mało czułe przy małej ilości | czuła, wymaga znieczulenia |
| Wolny gaz | możliwy do wykazania, mniej pewny | metoda z wyboru | bardzo czuła |
| Ostre zapalenie trzustki u psa | zgodne u ok. 68% | zgodne u ok. 24% | w ośrodkach referencyjnych |
| Zasięg guza przed operacją | dobra ocena wstępna | ograniczona | metoda z wyboru |
Przesuń tabelę w bok, aby zobaczyć pozostałe kolumny
W codziennej praktyce USG i RTG uzupełniają się nawzajem, a autorzy cytowanego porównania przy niedrożnościach wprost napisali, że obie techniki są dokładne i wybór zależy od przypadku, dostępności i doświadczenia zespołu. Interpretacja obrazu u konkretnego pacjenta należy do lekarza wykonującego badanie.
USG brzucha psa i kota – pytania opiekunów i hodowców
Ile trwa USG jamy brzusznej u psa i kota?
Pełne USG jamy brzusznej psa lub kota zajmuje od 20 do 40 minut. Celowane badanie kontrolne pojedynczego narządu albo AFAST u pacjenta urazowego to kilka minut. Do czasu wizyty dochodzi golenie i ułożenie pacjenta.
Czy badanie USG brzucha boli psa albo kota?
Nie. Ultradźwięki są niewyczuwalne, a jedyny dyskomfort to ucisk głowicy, chłodny żel i konieczność leżenia w jednej pozycji. U pacjenta z bolesnym brzuchem lekarz dawkuje nacisk i dobiera kolejność oceny narządów tak, aby najbardziej tkliwe okolice badać na końcu.
Czy pies może pić wodę przed USG jamy brzusznej?
Tak. Wody na ogół się nie ogranicza aż do badania; zalecenia dotyczą jedzenia: 8–12 godzin głodówki u psa, 6–12 u kota. O wyjątkach (szczenięta, cukrzyca, pacjenci osłabieni) decyduje lekarz.
Czy USG jamy brzusznej kota wymaga narkozy?
Najczęściej nie. USG kota wykonuje się zwykle na jawie, często w pozycji, w której pacjent jest najspokojniejszy. Sedację stosuje się u pacjentów skrajnie zestresowanych, agresywnych oraz przy pobieraniu materiału do badań. Stosowane protokoły działają krótko i pacjent przeważnie wraca do domu tego samego dnia; o wypisie decyduje lekarz po wybudzeniu.
Jak często powtarza się USG brzucha u psa z przewlekłą chorobą?
Nie ma jednego kalendarza – częstotliwość ustala lekarz prowadzący pod konkretne rozpoznanie. Przy monitorowaniu zmian ogniskowych w śledzionie czy wątrobie kontrole wypadają zwykle co kilka tygodni lub miesięcy, przy przewlekłej chorobie nerek towarzyszą kontrolom krwi, a po usunięciu guza wpisują się w protokół onkologiczny. U młodego, zdrowego psa rutynowe coroczne USG nie jest zalecane; u seniorów bywa elementem rozszerzonych badań profilaktycznych.
